Karol Pander - czyli bujnie i zawile o prapradziadku patriocie

ŚLUB TO NIE KONIEC, ŚLUB TO POCZĄTEK

31 marca 1897 roku Karol Pander bierze ślub z Agnieszką Poloczek z Rossbergu, tak zaczyna się historia, którą odtwarzałam ostatnimi czasy. Niedługo po narodzinach syna Piotra jego przedsiębiorcze zapędy i patriotyczny duch wzięły górę.

źródło: familysearch.com

BYTOMSKIE KAMIENICE
Karol rozpoczął inwestycje w nieruchomości, jako przedsiębiorca budowlany. W 'Katoliku' z 1902 roku widnieje pierwsza oferta sprzedaży nowo wybudowanego domu  w Szarleju, z 11 pomieszczeniami, za 16500 marek. W latach 1904-1905 zleca budowę kamienic przy Friedrichstrasse (dzis. Mickiewicza) numer 24, 26 i 18 projektu Sotzika i Klitki. Kamienice w późniejszych latach zostały szybko sprzedane, m.in. jego szwagrowi Stanisławowi Poloczek. Dlaczego? Otóż...

źródło: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa

PROCES GLIWICKI
Karol, zagorzały patriota i katolik podejmował się też działalności politycznej i społecznej. Jako członek tajnej organizacji Eleusis w lipcu 1905 roku zostaje oskarżony w hucznym górnośląskim procesie jej członków za zdradę stanu.
Wycisk, F. Żalezny, J. Przybylla, A. Wróbel, T. Fojczyk, F. Klose, J. Goły, A. Woś, W. Nandzik, S. Palenta, P. Szyndzielorz, J. Stawiarski, J. Piechulik, W. Oleś, E. Rybarz, W. Koziara, M. Winkler, F. Jazłowiecki, J. Zok oraz kobiety: M. Urbańczyk, J. Przybylla, M. Kaczmarczyk stanęli przed oskarżeniem przynależności do Eleusis, w tym: wspólnych spotkań patriotycznych, prowadzenia polskiej biblioteki, przysięgi poczwórnej abstynencji (alkohol, hazard, papierosy i rozpusta).

Z relacji zeznań czytamy: "Pander: Abstynentem nie jest, niczego nie podpisywał; był u Wyciska i dał mu swoją fajkę, bo była stara, lecz na niej nic nie napisał; nowej fajki nie byłby dał i pali też dalej."

Rodzina Emanuela i Heleny Kostka

Emanuel i Helena Kostka wraz z dziećmi w Rybniku, 1912 rok

Moi prapradziadkowie Emanuel i Helena Kostka pochodzili oni z Solarni (dziś centrum Szczerbic), gdzie w 1889 roku zawarli związek małżeński:

 "Nr 19

Jejkowice, 30 września 1889 roku 

Przed niżej podpisanym urzędnikiem stanu cywilnego stawili się dzisiaj w celu zawarcia związku małżeńskiego:

1. Listonosz Emanuel Kostka, znany co do osoby, wyznania katolickiego, urodzony 27 sierpnia 1866 roku w Szczerbicach Solarni powiatu Rybnik, zamieszkały w Szczerbicach Solarni syn zmarłego chałupnika Emanuela Kostki i jego żony Ewy z domu Raschczyk ze Szczerbic Solarni.

2. Panna Helena Bluszcz, znana co do osoby, wyznania katolickiego, urodzona 9 sierpnia 1870 roku w Szczerbicach Solarni powiatu Rybnik, zamieszkała w Szczerbicach Solarni, córka chałupnika Jana Bluszcz i jego żony Marianny z domu Lamża ze Szczerbic Solarni

Świadkowie:

3. Konstanty Skupin, lat 25, zamieszkały w Rybniku
4. Jakub Wieczorek, lat 30, zamieszkały w Szczerbicach Solarni"

Prawdopodobnie losy małżeństwa Kostków tuż po ślubie zawędrowały za pracą do odległej Nadrenii Północnej - Westfalii. Niewykluczone, że miejscem ich pobytu były okolice Bottrop, gdzie przebywał również brat Heleny - Emanuel Bluszcz, późniejszy burmistrz Wodzisławia.

 W kolejnych latach

Rodziny Pander kolejny krok w przeszłość

Pander - od niemieckiej nazwy osobowej Ponder, ta od średnio-wysoko-niemieckiego phender, phander ‘komornik, egzekutor’.

źródło: Kazimierz Rymut, 'Nazwiska Polaków. Słownik historyczno - etymologiczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Kraków 2001

Wychodząc poza zainteresowanie historią dziadka Piotra Pandra, korzystając z dobrodziejstwa Narodowej Biblioteki Cyfrowej połączyłam źródła rodzinne z metrykami USC Kamień (dziś Brzozowice-Kamień - dzielnica Piekar Śląskich).

Rodzina Pander, Boże Narodzenie w 1935 roku 

Ojcem Piotra Pandra był Karol Pander - górnik, później prowadził oberżę przy dzisiejszej ul. Hallera w Rybniku. Matką Piotra była Agnieszka Poloczek, córka Łukasza i Elżbiety. 

" Rzymskokatolicka parafia Matki Bożej Bolesnej w Rybniku

ŚWIADECTWO ŚMIERCI

Nazwisko, zawód i wiek: Pander Karol - oberżysta

udar mózgu - ojciec Nikodem, matka Karolina zd. Kolałorz

Umarł dnia 06.10.1931 w Rybniku

Pochowany dnia 08.10.1931 w Rybniku

Rybnik, dnia 28.12.1994

Zgodność z miejscowymi księgami parafialnymi potwierdza: Radwański"

Karol Pander według całkiem niedawnego odpisu aktu zgonu był synem 

Nikodema i Karoliny Kolałorz. Nazwisko Kolałorz było dla mnie dość "podejrzane", ponieważ nie udało mi się znaleźć żadnych informacji o istnieniu takiego lub podobnego nazwiska.

Podejrzenia te potwierdziły się, gdy

Nowe ślady Piotra Pandra po 70 latach....

W oczekiwaniu na informacje Polskiego Czerwonego Krzyża i przywrócenie projektu Indeksu Represjonowanych Ośrodka Karta przez IPN (czytaj na: http://www.karta.org.pl/Archiwa_i_bazy_danych/Internetowe_Centrum__Indeksu_Represjonowanych_/47) samodzielne poszukiwania pradziadka Piotra Pandra również trwają.

Korzystając z zasobów biblioteki cyfrowej Ośrodka Karta dotarliśmy do materiałów o których istnieniu dowiedzieliśmy się kilka lat temu, gdy projekt Indeksacji Represjonowanych był dostępny:

poniżej źródłowego fragment dokumentu ZUB (Wykaz spraw prowadzonych przez NKWD Zachodniej Ukrainy i Białorus) 396 strona 4 lub 6, osoba numer 8

ODWIEDZINY W RYBNIKU

    rok 1936                                    rok 2014

78 lat temu moja prababcia Teresa Pander (po lewej) wybrała się na zakupy z siostrą Gertrudą. Zdjęcie po lewej, lekko pozowane, zostało wykonane na ulicy W. Korfantego w Rybniku -  w tle widać rybnicki rynek oraz fragment hotelu Wittiga. W tym jeszcze czasie Teresa Pander mieszkała wraz z mężem Piotrem w Jastrzębiu Zdroju prowadząc "Wojskowe Letnisko Śląskie" dla 23. Dywizji Górnośląskiej Piechoty (na zdjęciu poniżej). Był to jednak ostatni rok ich pobytu tam, w 1937 roku przybyli na stałe do Rybnika. Ta sytuacja nie trwała jednak długo, rozpoczęcie wojny w 1939 obróciło w proch wszystkie plany. Więcej w artykule: Pradziadek Piotr Pander i 90 lat rybnickiego harcerstwa

Letnisko Śląskie w Jastrzębiu Zdrój

Pradziadek Piotr Pander i 90 lat rybnickiego harcerstwa.

Źródło: Archiwum prywatne

Piotr Jerzy Pander, syn Karola i Agnieszki z d. Poloczek. 
Urodzony 24.04.01 w Brzozowicach powiatu bytomskiego. Ukończył szkołę ludową  i III klasy szkoły postępowej. Zamieszkały kolejno w Brzozowicach-Kamieniu, Bottrop, Rybniku oraz w latach Jastrzębiu Zdroju

Z zawodu był ślusarzem, jednakże pełnił m.in. funkcję Naczelnika Urzędu Pocztowego w Jastrzębiu Zdroju (obecnie poczta nr 1 w Jastrzębiu) oraz pracownika Urzędu Pocztowego w Rybniku.

Stopień wojskowy: st. żołnierz/szeregowy

I kompania I oddział Rybnicki Oddział Powiatowy w Oświęcimiu

Był uczestnikiem powstań śląskich, zarejestrowany na liście zweryfikowanych niepodległościowców numer XI.

Zgłosił się na kurs pocztowy do Poznania, został komenderowany z obozu w Oświęcimiu skąd wyjechał 22 listopada 1919 o godzinie 5 po południu.

Źródło: Spis ludzi z oddziału rybnickiego, którzy się zgłosili na kurs pocztowy do Poznania
(http://www.pilsudski.org/powstania/skany/701-008-026-008.jpg)

Książka ewidencyjna obozu Szczakowa 

http://www.pilsudski.org/powstania/skany/701-008-030-063.jpg

W  marcu 1920 roku wziął udział w kursie drużynowych dla Górnoślązaków odbywającym się podwarszawskiej Spale. 23 kwietnia 1920 i 20 maja 1920 ma miejsce zabranie pierwszego polskiego klubu piłkarskiego pod nazwą KS „Śląsk Rybnik”, Piotr został skarbnikiem, a prezesem jego późniejszy mąż siostry jego żony Teresy, Anny - Maksymilian Piełka.

(na zdjęciu: po lewej Maksymilian Piełka, po prawej Piotr Pander)
 Źródło: Archiwum prywatne

Źródło: Archiwum prywatne

24 kwietnia 1920 roku Piotr Pander wraz z Maksymilianem Piełką powołali pierwszą drużynę harcerską w Rybniku pod nazwą I Drużyna Męska im. Adama Mickiewicza. Przewodził tam również brat Piotra, Ignacy. Miało to miejsc w budynku Szkoły Podstawowej (dzisiejsza ul. Wodzisławska) w dzielnicy Smolna.

Źródło: Archiwum prywatne

W latach  1928/29 był członkiem Partyji Pracy Województwa Śląskiego. Obejmował również stanowisko wiceprezesa Towarzystwa Przyjaciół Związku Strzeleckiego w Jastrzębiu Zdroju. Jeździł konno, grał w tenisa, uprawiał narciarstwo.

Jastrzębie Zdrój, 1933 rok

Źródło: Archiwum prywatne

Był członkiem Związku Peowiaków od 1937 roku.

26 lub 28 sierpnia 1939 roku został zmobilizowany do Wojska Polskiego i stawił się tego dnia na Posterunku Policji w Lubomi powiatu rybnickiego. Stamtąd wysłał w czwarte, 31 sierpnia 1939 roku kartkę pocztową do żony Teresy:

Źródło: Archiwum prywatne

„Droga Tereniu!

Kartkę z dnia 27.VII i list z 28.VII otrzymałem. Zrobiłaś mi porządny  lelim w głowie i jestem od tej chwili bardzo niespokojny. A jednak nie mam innej rady , tylko, jeszcze parę dni poczekać. Sytuacja jest nadal bardzo poważna. Powodem tego  choćby mobilizacja powszechna i z pogranicza już musieli wczoraj wyjechać wszystkie rodziny urzędnicze i funkcjonariuszy straży gran. Od dzisiaj nocy jest ewakuacja bydła. Chociaż zatem wam będzie trudno to mam nadzieję, że sobie jakoś poradzisz. Byłaś przecież zawsze taka zaradna. Jutro podejmę decyzję i natychmiast przekażę telegraficznie. Bądźcie zatem cierpliwi. Może już w poniedziałek tj. 28 bym. Piszcie! Serdeczne uściski i ucałowania.”

Opracowanie własne wykonane na podstawie mapy Google

Brał udział w walkach na wschodzie. W tym okresie zatrzymał się u krewnych żony, Różyckich, którzy przebywali w tym czasie w Horodence. Dalej kierował się w stronę granicy z Rumunią, tam zatrzymany przez sowietów 7 listopada 1939 roku. 

Ostatnia wiadomość od Niego nadeszła z początkiem 1940 roku ze szpitala w Archangielsku na terytorium rosyjskim. Internowany przez Rosjan w 1940 roku, więziony w Archangielsku gdzie zginął. Dotychczasowe działania poszukiwawcze Polskiego Czerwonego Krzyża nie przyniosły skutków w latach 1959 i 1988.

Po 2013 roku zgłoszony został ponownie wniosek do Biura Poszukiwań Polskiego Czerwonego Krzyża, rozpatrzony w 2015 roku z negatywnym skutkiem.

Źródło: Archiwum prywatne

Opracowano w oparciu o następujące źródła: 

Polecam również:
Deportacje Polaków na Syberię w XX wieku

O jastrzębskich kortach tenisowych w latach '30
Losy polaków deportowanych do obwodu archangielskiego